Tokajskie szczepy winorośli
Furmint, Lipovina i Muškát žltý to podstawa niemal całego słowackiego wina tokajskiego: jak smakują, ile ich posadzono i trzy nowe odmiany dodane w 2022 roku.
Aktualizacja:
Na kwalifikowanych parcelach winnic Tokaju wolno sadzić tylko kilka odmian winorośli, a na słowackim Tokaju niemal całą pracę wykonują trzy z nich. Ta strona omawia wszystkie sześć odmian dopuszczonych przez chronioną nazwę pochodzenia (ChNP), wraz z powierzchnią upraw zarejestrowaną przez ÚKSÚP (słowacki państwowy instytut kontroli w rolnictwie) 31 lipca 2025 roku.
Sześć odmian w skrócie
| Odmiana | Inne nazwy | Powierzchnia (31.07.2025) | W Tokaju |
|---|---|---|---|
| Furmint | 291 ha | od dawna | |
| Muškát žltý | muszkat żółty, Sárgamuskotály (węg.) | 197 ha | od dawna |
| Lipovina | Hárslevelű (węg.) | 169 ha | od dawna |
| Zéta | dawniej Oremus | 0,28 ha | od 2022 roku |
| Kabar | 0,075 ha | od 2022 roku | |
| Kövérszőlő | tučné hrozno | 0,075 ha | od 2022 roku |
Łącznie ÚKSÚP zarejestrował na Słowacji 657 ha odmian tokajskich, praktycznie w całości w regionie Tokaj. Trzy tradycyjne szczepy zajmują całą tę powierzchnię poza ułamkiem hektara.
Przepisy stojące za listą
Słowacka ustawa o winie (nr 313/2009) dopuszcza na kwalifikowanych parcelach (kvalifikované hony) wyłącznie zarejestrowane odmiany tokajskie, a grunty te mogą być wykorzystywane tylko jako winnice. Przed każdymi zbiorami plantatorzy zgłaszają swoje winogrona, a organ kontrolny je certyfikuje, odnotowując wieś, parcelę, odmianę, ilość, zawartość cukru i udział cibéb (jagód porażonych szlachetną pleśnią).
Sama ustawa wymienia tylko Furmint, Lipovinę i Muškát žltý, czyli trzy szczepy, których nazwa może się pojawić na odmianowym winie tokajskim (Tokajský Furmint, Tokajská Lipovina, Tokajský Muškát žltý). Takie wino musi zawierać co najmniej 85% danej odmiany i do 15% dwóch pozostałych. W 2022 roku, na wniosek grupy producentów TOKAJ REGNUM, słowackie ministerstwo rolnictwa zatwierdziło zmianę chronionej nazwy pochodzenia, która dodała do listy odmiany Kabar, Kövérszőlő i Zéta.
Furmint
Furmint to podstawa Tokaju po obu stronach granicy i najczęściej uprawiany szczep na słowackim Tokaju: 291 ha. Oficjalna specyfikacja powtarza dawną tradycję, według której król Bela IV w XIII wieku osiedlił w regionie przybyszów z Italii, a ci przywieźli ze sobą Furmint; to opowieść, a nie udowodnione pochodzenie.
W winnicy Furmint zachowuje wysoką naturalną kwasowość nawet przy pełnej dojrzałości, a jego grona w dobrą jesień łatwo ulegają szlachetnej pleśni. To połączenie sprawia, że doskonale nadaje się do win słodkich: kwasowość równoważy wysoką zawartość cukru i pozwala winom výber i esencia dojrzewać przez dziesięciolecia.
Furmint daje też poważne wina wytrawne. Młody ma nuty zielonego jabłka, cytryny, pigwy i gruszki; z czasem, w beczce lub w butelce, nabiera nut miodu, orzechów i dymu. Tradycyjne piwnice mogą go dojrzewać oksydacyjnie jako samorodné; nowocześni producenci często wytwarzają go w stylu świeżym i redukcyjnym.
Producenci: wytrawnego Furminta wytwarzają m.in. Tokaj Macik Winery, Chateau Grand Bari i J & J Ostrožovič; uprawiają go także Tokaj Gold i Víno Kapraľ.
Lipovina
Lipovina to słowacka nazwa szczepu znanego na Węgrzech jako Hárslevelű. Obie nazwy nawiązują do lipy: po słowacku lipa, po węgiersku hárs, a węgierska nazwa znaczy „lipolistny”. Na słowackim Tokaju Lipovina zajmuje 169 ha.
Lipovina jest łagodniejsza od Furminta, ma pełniejszą, okrąglejszą teksturę i wyraźny aromat: kwiat lipy, miód akacjowy, gruszka, czasem nuta korzenna. Również dobrze poddaje się szlachetnej pleśni. W kupażach dodaje aromatu i ciała do kwasowości Furminta; samodzielnie daje łagodne wina wytrawne lub półwytrawne.
Producenci: odmianową Lipovinę wytwarzają m.in. J & J Ostrožovič, Zlatý Strapec i Tokaj Gold.
Muškát žltý
Muškát žltý (muszkat żółty, po węgiersku Sárgamuskotály) należy do rodziny muszkatów, czyli szczepów, których wina pachną samym winogronem. Na słowackim Tokaju odgrywa większą rolę, niż spodziewa się wielu odwiedzających: z 197 ha jest drugą najczęściej uprawianą odmianą, przed Lipoviną.
Typowe są intensywne aromaty świeżych winogron, kwiatu czarnego bzu, kwiatu pomarańczy i brzoskwini. Wersje wytrawne są żywe i lekkie, w stylu aperitifu; słodkie i botrytyzowane są bogate i kwiatowe. W tradycyjnych winach słodkich niewielki udział tej odmiany może podkreślić aromat kupażu.
Producenci: Víno Kapraľ uprawia Furmint i Muškát žltý; wersje odmianowe wytwarzają J & J Ostrožovič, Zlatý Strapec i Tokaj Gold.
Kabar
Kabar to jedna z trzech odmian dodanych do słowackiej specyfikacji w 2022 roku. W lipcu 2025 roku zarejestrowano zaledwie 0,075 ha, więc na Słowacji ma ona na razie charakter eksperymentalny. Nie znaleźliśmy słowackiego producenta, który oferowałby odwiedzającym odmianowy Kabar.
Kövérszőlő
Kövérszőlő nazywa się po słowacku także tučné hrozno; obie nazwy znaczą „tłuste winogrono”. Podobnie jak Kabar, odmianę dodano do specyfikacji w 2022 roku, a w lipcu 2025 roku zajmowała zaledwie 0,075 ha. Na etykietach po stronie słowackiej na razie raczej się nie pojawia.
Zéta
Zéta, dawniej znana jako Oremus, jest najbardziej widoczną z nowych odmian, choć wciąż zajmuje bardzo mało miejsca: 0,28 ha w lipcu 2025 roku. Dodano ją do specyfikacji w 2022 roku, a broszura turystyczna kraju koszyckiego wymienia ją obok Furminta, Lipoviny i muszkatu żółtego jako jeden ze szczepów regionu. Zétę wymienia wśród swoich win kilku słowackich producentów, m.in. Chateau Grand Bari, Zlatý Strapec i Tokaj Gold. Poza regionem jest to odmiana mało znana.
Kupaże i style
Większość tradycyjnych win tokajskich, takich jak samorodné i výber, to kupaże Furminta, Lipoviny i Muškátu žltého w proporcjach wybranych przez producenta. Zwykle dominuje Furmint, Lipovina dodaje ciała i aromatu, a Muškát žltý wzbogaca bukiet. Wina odmianowe pokazują każdy szczep osobno, dlatego najlepiej ilustrują różnice między nimi. Jak powstaje każdy rodzaj wina, wyjaśniamy na stronie rodzaje win tokajskich.
Wskazówka: Różnica między wyraźną kwasowością Furminta a łagodniejszym, kwiatowym aromatem Lipoviny jest najbardziej czytelna w wytrawnych winach odmianowych z tego samego rocznika.
Źródła
- Ustawa nr 313/2009 Z.z. o uprawie winorośli i winiarstwie, §§ 32–35 (Slov-Lex)
- ÚKSÚP: statystyki rejestru winnic, rok winiarski 2024/2025
- ÚPV SR: zmiana specyfikacji ChNP Vinohradnícka oblasť Tokaj (2022)
- ÚPV SR: zawiadomienie o zatwierdzeniu standardowej zmiany z 2022 roku
- WIPO Lisbon Express: AO-1230 Vinohradnícka oblasť Tokaj (streszczenie specyfikacji)
- Košice Region Tourism: Unique Tokaj 2026 (broszura)
- Strony internetowe producentów: Tokaj Macik Winery, J & J Ostrožovič, Chateau Grand Bari, Zlatý Strapec, Majer Bara / Tokaj Gold, Víno Kapraľ