Historia słowackiego Tokaju i jego wina

Przez większość swojej historii Tokaj był jednym regionem winiarskim w Królestwie Węgier. Od 1920 roku jego niewielka część należy najpierw do Czechosłowacji, a potem do Słowacji. Ta strona opowiada tę historię, oddzielając to, co udokumentowane, od tego, co jest tradycją. Tam, gdzie źródła się różnią, piszemy o tym otwarcie.

Tradycje i najdawniejsze przekazy

Oficjalny opis słowackiej chronionej nazwy pochodzenia (ChNP) podaje, że winorośl uprawiano tu już w czasach rzymskich, w II wieku. Powtarza też tradycję, według której król Węgier Bela IV w XIII wieku osiedlił w okolicy przybyszów z Italii, którzy przywieźli szczep Furmint. Oba przekazy należą do tradycyjnej narracji regionu; nie znaleźliśmy niezależnych dowodów na żaden z nich, dlatego należy je traktować jako opowieści, a nie ustaloną historię.

Wojny tureckie i pierwsze piwnice

Według tej samej specyfikacji region przeżył ok. 170 lat wojen z Turkami osmańskimi i ich panowania w XVI i XVII wieku. Piwnice kopano wtedy w miękkim tufie wulkanicznym jako schronienia, a później zaczęto w nich dojrzewać wino. Według specyfikacji pierwsze tokajskie wino typu výber powstało w 1650 roku. Regionalna organizacja turystyczna datuje początki piwnic gospodarskich we wsi Veľká Tŕňa na XV wiek. Więcej o piwnicach na stronie piwnice w tufie.

1737: zamknięty region winiarski

Dekret królewski wydany w 1737 roku za panowania Karola III (jako króla Węgier; cesarza Karola VI) jest powszechnie przywoływany jako akt, który utworzył zamknięty, wyznaczony region winiarski Tokaj, często opisywany jako jeden z pierwszych na świecie. Niektóre źródła podają rok 1757. Ze sprawdzonych przez nas źródeł nie wynika jasno, które z dzisiejszych słowackich wsi wymieniał dekret.

1908: węgierska ustawa o winie

Węgierska ustawa XLVII z 1908 roku na nowo wyznaczyła Tokaj-Hegyalja (31 miejscowości). Ustawa ta stała się później ważna w sporze o nazwę. W swoim sprzeciwie z 2024 roku wobec słowackiego wniosku Węgry argumentowały, że spośród dzisiejszych siedmiu słowackich wsi do regionu należały według przepisów obowiązujących w latach 1908–1924 tylko Malá Tŕňa (węg. Kistoronya) i Viničky (węg. Szőlőske).

1920: granica przez winnice

Traktat w Trianon wytyczył przez region nową granicę, a Czechosłowacji przypadło wszystkich siedem dzisiejszych wsi słowackiego Tokaju. Spośród nich do Tokaj-Hegyalja według węgierskiej ustawy z 1908 roku zaliczały się Malá Tŕňa (Kistoronya) i Viničky (Szőlőske), a także Kis-Újhely, dzielnica miasta Sátoraljaújhely odcięta granicą, dziś Slovenské Nové Mesto. Powierzchnię winnic, które zmieniły przynależność, różne źródła podają różnie: ok. 120, 132 lub 175 ha. Według Wikipedii słowaccy producenci po 1920 roku nadal wytwarzali wino tokajskie według dawnych węgierskich przepisów.

W latach 1938–1944, po pierwszym arbitrażu wiedeńskim, obszar ten znów należał do Węgier. Po drugiej wojnie światowej powrócił do Czechosłowacji.

Okres czechosłowacki

W 1959 roku Słowacka Rada Narodowa uchwaliła ustawę nr 4/1959 o regionie Tokaj, której celem był rozwój tokajskiego winiarstwa. Wyznaczała ona region na obszarze siedmiu gmin, tych samych, które tworzą go dziś: Bara, Čerhov, Černochov, Malá Tŕňa, Slovenské Nové Mesto, Veľká Tŕňa i Viničky. Według słowackiej Wikipedii winnice tokajskie zajmowały wówczas łącznie 703,10 ha.

W 1967 roku nazwę „TOKAJSKÉ VÍNO z československej oblasti” (wino tokajskie z regionu czechosłowackiego) zarejestrowano na podstawie międzynarodowego Porozumienia lizbońskiego w sprawie ochrony nazw pochodzenia (rejestracja AO-45, 22 listopada 1967 roku).

Od lat 60. XX wieku dużą historyczną piwnicą we wsi Malá Tŕňa zarządzało przedsiębiorstwo państwowe o nazwie Tokaj. Upadło ono w 1998 roku, a w 1999 roku nowo założona firma Tokaj & CO przejęła jego winnice i piwnice.

Po 1989 roku: prywatne winnice

Od 1990 roku obok dużego producenta zaczęły powstawać prywatne i rodzinne winnice. J & J Ostrožovič rozpoczęła działalność w 1990 roku, a Zlatý Strapec w 1992 roku; potem pojawiły się kolejne, od Chateau Vécsey (2008, w miejscowości Streda nad Bodrogom, poza siedmioma wsiami) po Tokaj Gold (2014). 17 czerwca 2008 roku winiarze, wójtowie i inne osoby założyli stowarzyszenie Tokajski Szlak Wina (Združenie Tokajská vínna cesta).

Członkostwo w UE i spór o nazwę

Słowacja i Węgry przystąpiły do Unii Europejskiej w 2004 roku. Według Wikipedii w czerwcu tego roku oba rządy podpisały porozumienie w sprawie używania nazwy Tokaj na Słowacji, ale spór o sposób jego stosowania trwał nadal.

W 2006 roku zarówno węgierska nazwa „Tokaj/Tokaji”, jak i słowacka „Vinohradnícka oblasť Tokaj” trafiły na unijne listy chronionych nazw pochodzenia.

Unijna baza danych chronionych nazw win E-Bacchus zaczęła działać 1 sierpnia 2009 roku, a nowa słowacka ustawa o winie, nr 313/2009, weszła w życie 1 września 2009 roku. Na wniosek Słowacji (zawarty w piśmie z 30 listopada 2009 roku) słowacki wpis w E-Bacchus przywrócono do brzmienia „Vinohradnícka oblasť Tokaj”. Węgry zaskarżyły ten wpis przed sądami UE. W 2010 roku nowelizacja ustawy (nr 198/2010) zastąpiła określenie „Tokajská vinohradnícka oblasť” nazwą „Tokaj”.

8 listopada 2012 roku Sąd Unii Europejskiej odrzucił skargę Węgier jako niedopuszczalną (sprawa T-194/10).
13 lutego 2014 roku Trybunał Sprawiedliwości UE oddalił odwołanie Węgier (sprawa C-31/13 P), uznając, że wpis w E-Bacchus nie jest aktem, który można zaskarżyć.

Producenci w obu krajach nadal używają nazwy Tokaj, każdy z własnymi określeniami. Słowackie wina nigdy nie są oznaczane jako „Tokaji” ani „aszú”, ponieważ są to określenia węgierskie.

UNESCO

W 2002 roku węgierską część regionu wpisano na Listę światowego dziedzictwa UNESCO jako Historyczny Krajobraz Kulturowy Regionu Winiarskiego Tokaj. W tym samym roku Słowacja umieściła swoją część na krajowej liście informacyjnej (Tentative List). Komitet Światowego Dziedzictwa zalecił w 2002 roku i ponownie w 2008 roku, by Węgry i Słowacja wspólnie dążyły do transgranicznego rozszerzenia wpisu; do rozszerzenia nie doszło. Słowacka część nie jest zatem obiektem światowego dziedzictwa.

Ostatnie lata

2015: w winnicach między wsiami Malá Tŕňa i Černochov otwarto 12-metrową drewnianą wieżę widokową w kształcie beczki.
2021: nazwę „Vinohradnícka oblasť Tokaj” zarejestrowano na podstawie Aktu genewskiego Porozumienia lizbońskiego (AO-1230, 22 czerwca 2021 roku).
2022: słowacką specyfikację zmieniono, dodając odmiany Kabar, Kövérszőlő i Zéta (zob. szczepy).
2025: rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2025/1291 z 2 lipca 2025 roku zarejestrowało drugą słowacką chronioną nazwę pochodzenia, „Tokajské víno zo slovenskej oblasti”. Węgry złożyły uzasadniony sprzeciw; Komisja zarejestrowała nazwę, uznając, że nie ma ryzyka pomylenia jej z węgierską nazwą Tokaj/Tokaji.

Jak obie strony Tokaju wypadają dziś w porównaniu, opisujemy w artykule Tokaj słowacki i węgierski.

Oś czasu w skrócie

Rok	Wydarzenie	Status
II w.	Uprawa winorośli w czasach rzymskich	Twierdzenie w specyfikacji ChNP
XIII w.	Bela IV osiedla przybyszów z Italii, którzy przywożą Furmint	Tradycja
XV w.	Początki piwnic gospodarskich we wsi Veľká Tŕňa	Według regionalnej organizacji turystycznej
XVI–XVII w.	Wojny tureckie; piwnice w tufie kopane jako schronienia, później służące winu	Według specyfikacji ChNP
1650	Pierwsze tokajskie wino typu výber	Według specyfikacji ChNP
1737	Dekret królewski tworzy zamknięty region Tokaj	Powszechnie przywoływane (niektóre źródła: 1757)
1908	Węgierska ustawa XLVII na nowo wyznacza Tokaj-Hegyalja	Udokumentowane
1920	Trianon: wszystkich siedem dzisiejszych wsi przypada Czechosłowacji	Udokumentowane
1938–1944	Obszar ponownie w granicach Węgier	Udokumentowane
1959	Ustawa nr 4/1959 wyznacza region na obszarze siedmiu wsi	Udokumentowane
1967	Rejestracja lizbońska AO-45	Udokumentowane
1998–1999	Upadek przedsiębiorstwa państwowego; przejęcie przez Tokaj & CO	Udokumentowane
2002	Węgierski Tokaj na liście UNESCO; słowacka część na liście informacyjnej	Udokumentowane
2004	Słowacja i Węgry wstępują do UE	Udokumentowane
2006	Nazwy Tokaju z obu stron na unijnej liście ChNP	Udokumentowane
2008	Założenie stowarzyszenia Tokajski Szlak Wina	Udokumentowane
2009	Wejście w życie ustawy nr 313/2009	Udokumentowane
2012	Sąd UE, T-194/10	Udokumentowane
2014	Trybunał Sprawiedliwości UE, C-31/13 P	Udokumentowane
2021	Rejestracja AO-1230 na podstawie Aktu genewskiego	Udokumentowane
2022	Dodanie odmian Kabar, Kövérszőlő i Zéta	Udokumentowane
2025	Rejestracja drugiej ChNP (rozporządzenie 2025/1291)	Udokumentowane